Boyun Ağrısı Neden Geçmez? En Sık Gözden Kaçan Sebepler

Giriş

Boyun ağrınız geçmiyor mu? Haftalardır, aylardır hatta belki de yıllardır devam eden o kronik sızıyı dindirmek için gitmediğiniz doktor, denemediğiniz masaj tekniği veya kullanmadığınız ağrı kesici kalmadı mı? Modern tıbbın sunduğu tüm görüntüleme yöntemlerine başvurmanıza, boyun fıtığı teşhisleri almanıza ve fizik tedavi seanslarını tamamlamanıza rağmen ağrının neden bir türlü yakanızı bırakmadığını merak ediyorsanız, cevap muhtemelen boynunuzun çok daha ötesinde, sinir sisteminizin derinliklerinde ve yaşam tarzınızın görünmeyen ayrıntılarında gizlidir.[1, 2] Boyun ağrısı, dünya genelinde engelliliğe yol açan nedenler arasında dördüncü sırada yer almaktadır ve yetişkin nüfusun %30 ila %50’sini her yıl etkilemeye devam etmektedir.[1, 3] Ancak bu yaygınlık, ağrının çözümsüz olduğu anlamına gelmez; aksine, çoğu zaman yanlış yerlere odaklandığımızın bir işaretidir.[4]

Özet: Boyun Ağrısını Yönetmek İçin Yeni Bir Bakış Açısı

Boyun ağrınızın geçmemesi, boynunuzun “hasarlı” olduğu anlamına gelmez; bu durum vücudunuzun alarm sisteminin fazla hassaslaştığının bir işaretidir.[9, 13, 15] İyileşme, sadece boyundaki kemiklere veya disklere odaklanarak değil, yaşamın bütününe yayılan bir farkındalıkla mümkündür.[2]

Unutulmaması gereken temel noktalar:

• MR Her Şey Değildir: Görüntüleme sonuçlarınızdaki fıtıklar her zaman ağrının nedeni olmayabilir; kendinizi bir “görüntü” olarak değil, yaşayan, hareket eden bir bütün olarak görün.[4, 7]
• Harekete Güvenin: Hareket etmek boynunuzu bozmaz, aksine besler. Korkmadan, kademeli olarak hareketliliğinizi artırın.[29, 33]
• Yaşam Tarzını Sorgulayın: Uyku kalitenizi artırmak, stresi yönetmek ve gün içinde sık sık pozisyon değiştirmek, en pahalı ilaçlardan daha etkili olabilir.[16, 19, 22]
• Farkındalık Kazanın: Ağrınızın ne zaman arttığını (stresli günler, uykusuz geceler) gözlemleyin. Bu, ağrının mekanik değil, sistemsel olduğunu anlamanıza yardımcı olur.[2, 17]

Boyun ağrısı, hayatınızın sonuna kadar taşımanız gereken bir yük değildir. Bilimin sunduğu bu veriler ışığında, ağrıya bir “hasar” olarak değil, vücudunuzun size verdiği bir “mola ve değişim” mesajı olarak baktığınızda, iyileşme süreci zaten başlamış olacaktır. Kendinize karşı nazik olun, bedeninize güvenin ve hareketin iyileştirici gücünden vazgeçmeyin.

Yapısal Problemler ve Görüntüleme Yanılgısı: MR Neden Her Şeyi Söylemez?

Boyun ağrısı yaşayan bireylerin ilk refleksi genellikle bir MR (Manyetik Rezonans) çektirmek ve ağrının kaynağını bir “fıtık” veya “kireçlenme” bulgusunda aramaktır.[5, 6] Ancak bilimsel veriler, boyun bölgesindeki yapısal değişiklikler ile hissedilen ağrı arasında şaşırtıcı derecede zayıf bir ilişki olduğunu göstermektedir.[4] Manyetik rezonans görüntüleme, yumuşak dokuları ve diskleri göstermede altın standart olsa da, bu görüntülerde saptanan “anormallikler” çoğu zaman yaşlanmanın doğal bir parçasıdır ve ağrının gerçek nedeni olmayabilir.[4, 7]

Yapılan sistematik incelemeler, hiçbir ağrı şikayeti olmayan bireylerin büyük bir çoğunluğunda disk dejenerasyonu, fıtıklaşma veya eklem daralması gibi bulguların saptandığını ortaya koymaktadır.[4, 7] Bu durum, boyun MR’ında görülen bir fıtığın, yüzdeki bir kırışıklık veya saçtaki bir beyazlama kadar normal bir “yaşlanma belirtisi” olabileceğini kanıtlar.[4] Eğer bu yapısal bulgular ağrının tek sebebi olsaydı, bu bulgulara sahip olan milyonlarca insanın sürekli ağrı çekmesi gerekirdi. Ancak veriler, durumun böyle olmadığını, aksine birçok hastada şiddetli ağrıya rağmen normal MR sonuçları alınabildiğini (yaklaşık %9.4 oranında) göstermektedir.[5]

Yaş Grubu	Asemptomatik (Ağrısız) Bireylerde Disk Bulguları (%)	Bulguların Klinik Anlamı
20-30 Yaş	%30 – %35	Erken yaşlarda dahi yapısal değişimler başlayabilir.
40-50 Yaş	%50 – %60	Orta yaşlarda bu bulgular toplumun yarısından fazlasında görülür.
60+ Yaş	>%90	İleri yaşlarda “mükemmel” bir omurga neredeyse imkansızdır.

Görüntüleme sonuçlarına aşırı odaklanmanın en büyük tehlikesi, hastada “boynum hasarlı ve kırılgan” inancını pekiştirmesidir.[7] Bu inanç, iatrojenik (tedavi kaynaklı) bir etki yaratarak kinezyofobiye ve ağrının kronikleşmesine zemin hazırlayabilir.[4] Bu nedenle ağrının sadece yapısal bir problemle açıklanamayacağı, biyopsikososyal bir bütünlük içinde değerlendirilmesi gerektiği modern tıp literatürünün temel taşlarından biridir.[2]

Biyopsikososyal Model: Ağrının Üç Boyutlu Doğası

Boyun ağrısının neden geçmediğini anlamak için sadece “biyolojik” faktörlere (fıtık, kas spazmı vb.) bakmak, bir kitabın sadece kapağını okumaya benzer.[2] Biyopsikososyal model, ağrıyı fizyolojik, psikolojik ve sosyal faktörlerin karşılıklı etkileşimi olarak tanımlar.[2] Bu modelde ağrı, vücudun sadece bir bölgesinden gelen bir sinyal değil, beynin tüm bu faktörleri değerlendirerek ürettiği bir “koruma çıktısı”dır.[8, 9]

Ağrının kronikleşme sürecinde biyolojik tetikleyiciler yerini zamanla psikososyal yüklere bırakır.[2] Örneğin, iş yerindeki düşük sosyal destek, yoğun iş temposu ve gelecekle ilgili kaygılar, sinir sisteminin ağrıya karşı duyarlılığını artırarak basit bir boyun tutulmasının aylarca sürmesine neden olabilir.[10, 11] Araştırmalar, psikososyal faktörlerin boyun ağrısına bağlı engellilik düzeyini açıklamadaki rolünün %60’ın üzerinde olduğunu göstermektedir.[11] Bu, bir hastanın iyileşme hızını belirleyen şeyin boynundaki fıtığın boyutundan ziyade, hayatındaki stres düzeyi ve destek mekanizmaları olduğu anlamına gelir.[2]

Sinir Sisteminin Alarm Sistemi: Merkezi Sensitizasyon

Kronik boyun ağrısının geçmemesinin en temel fizyolojik mekanizmalarından biri “merkezi sensitizasyon” veya merkezi duyarlılaşmadır.[9, 12] Bu durumu anlamak için bir “ev alarm sistemi” metaforu oldukça açıklayıcıdır.[13, 14] Normal şartlarda bir güvenlik alarmı, eve bir hırsız girmeye çalıştığında (doku hasarı veya akut yaralanma) çalmalıdır. Ancak kronik ağrıda, bu alarm sistemi o kadar hassaslaşır ki, rüzgarın esmesi veya bir kedinin camın önünden geçmesi bile alarmın şiddetle çalmasına neden olur.[9, 15]

Bu süreçte beyin ve omurilik, gelen sinyalleri “tehlike” olarak yorumlamada aşırı aktif hale gelir.[9] Başlangıçtaki yaralanma (örneğin bir kaza veya ters hareket) tamamen iyileşmiş olsa bile, sinir sistemi “yüksek alarm” modunda kalmaya devam eder.[15, 16] Sonuç olarak, normalde ağrı yaratmayacak hafif hareketler veya dokunuşlar dahi şiddetli ağrı hissi uyandırır.[1, 15] Bu, ağrının artık dokudaki bir hasarın habercisi değil, bizzat alarm sisteminin (sinir sisteminin) bir bozukluğu haline geldiğinin göstergesidir.[4, 13]

Psikososyal Faktörler: Stres, Anksiyete ve Duygusal Yükler

Boyun, vücudumuzda stresin en belirgin şekilde “biriktiği” bölgelerden biridir.[17, 18] İş yerindeki yetiştirilmesi gereken projeler, ailevi sorumluluklar veya ekonomik kaygılar, otonom sinir sistemini sürekli bir “savaş ya da kaç” modunda tutar.[2] Bu durum, boyun ve omuz kaslarında (özellikle üst trapezius) istemsiz ve sürekli bir kas aktivitesine yol açar.[17, 18]

Yapılan çalışmalar, yüksek düzeyde stres altında yapılan masa başı işlerin, kaslarda hiçbir fiziksel yüklenme olmasa dahi elektromiyografik (EMG) aktiviteyi artırdığını kanıtlamıştır.[17, 18] Bu sürekli düşük yoğunluklu kas kasılması, kasta oksijenlenmeyi azaltır, laktik asit birikimine yol açar ve “trapezius miyaljisi” olarak bilinen kronik ağrı döngüsünü başlatır.[17, 18] Ayrıca depresyon ve anksiyete, beynin ağrı baskılama yeteneğini (inen inhibitör kontrol) zayıflatarak ağrının daha şiddetli hissedilmesine neden olur.[1, 19]

Psikososyal Risk Faktörü	Boyun Ağrısı ile İlişki (Odds Ratio – OR)	Etki Mekanizması
Majör Depresyon	1.51 [10]	Ağrı eşiğinin düşmesi ve duygusal hassasiyet.
İş Stresi ve Baskı	1.80 – 2.10 [11]	Üst trapezius kasında istemsiz gerginlik.
Düşük Sosyal Destek	1.40 [11]	İyileşme motivasyonunun azalması ve izolasyon.
Uyku Bozuklukları	1.48 – 1.76 [3, 16]	İnflamatuar süreçlerin artışı ve doku onarımı eksikliği.

Uyku: Ağrının Görünmeyen Tedavisi veya Tetikleyicisi

Boyun ağrısı çekenlerin çoğu “yanlış yastıkta mı yatıyorum?” sorusuna odaklanırken, uykunun kalitesi ve süresi genellikle göz ardı edilir.[20, 21] Oysa bilimsel veriler, uykusuzluğun ve kalitesiz uykunun, boyun ağrısının hem nedeni hem de sonucu olduğunu açıkça göstermektedir.[22, 23] Bir gece bile uykusuz kalmak, vücudun ağrı duyarlılığını artıran kimyasalların (sitokinler vb.) salınımına neden olarak ertesi gün boyun ağrısının daha şiddetli hissedilmesine yol açar.[23]

Ergenler ve genç yetişkinler üzerinde yapılan uzun vadeli çalışmalar, 16 yaşında uyku sorunu (uykuya dalma güçlüğü, kabuslar, yorgun uyanma) yaşayan bireylerin, iki yıl sonra boyun ağrısı geliştirme riskinin çok daha yüksek olduğunu ortaya koymuştur.[23] Uyku sırasında vücut, gün boyu yıpranan dokuları onarır ve sinir sistemini “reset”ler. Eğer bu süreç kesintiye uğrarsa, sinir sistemi “hassaslaşmış” bir halde güne başlar ve bu da kronik ağrının devam etmesi için uygun bir zemin hazırlar.[21, 22]

“Text Neck” ve Postür Tartışması: Gerçekten Suçlu Eğik Durmak mı?

Modern dünyada “başın öne eğik pozisyonu” veya akıllı telefon kullanımına bağlı olarak geliştiği iddia edilen “text neck” sendromu, boyun ağrısının baş şüphelisi olarak ilan edilmiştir.[24, 25] Ancak en son yapılan sistematik derlemeler ve boylamsal çalışmalar, postür ile ağrı arasındaki bu ilişkinin sanıldığı kadar net olmadığını göstermektedir.[26, 27, 28]

Şaşırtıcı bir şekilde, birçok çalışma başın öne eğiklik açısı (kraniyovertebral açı) ile ağrı şiddeti arasında doğrudan bir korelasyon bulamamıştır.[26, 29] Hatta bazı araştırmalar, telefonunu saatlerce öne eğilerek kullanan gençlerin, dik duran akranlarından daha fazla boyun ağrısı çekmediğini rapor etmiştir.[16, 29] Bu bulgular, boyun ağrısının “suçlusunun” tek başına bir pozisyon değil, pozisyonel çeşitlilik eksikliği olduğunu düşündürmektedir.[29] İnsan omurgası hareket etmek üzere evrimleşmiştir. Sorun başın önde olması değil, başın çok uzun süre aynı pozisyonda (steril ve hareketsiz) kalmasıdır.[29, 30] Vücudumuzun en sevdiği postür, “bir sonraki postür”dür.[29]

Postür Miti	Bilimsel Gerçek
“Dik durmak ağrıyı önler.”	Sabit durmak, dik dahi olsa, kas yorgunluğu yaratabilir.[29]
“Telefon kullanmak fıtık yapar.”	Telefon kullanımı ile fıtık arasında doğrudan kanıtlanmış bir bağ yoktur; ancak hareketsizlik riski artırır.[16, 26]
“Eğik boyun mutlaka ağrır.”	Birçok sağlıklı birey belirgin eğikliğe sahiptir ama ağrısızdır.[30]

Buradaki temel farkındalık, hastayı “yanlış duruyorsun” diyerek suçlamak yerine, ona “yeterince hareket etmiyorsun” diyerek farkındalık kazandırmaktır.[29] Postürü düzeltmeye çalışmak çoğu zaman hastada “vücudum yanlış/bozuk” algısı yaratarak stresi artırabilir. Oysa hareket çeşitliliği sağlamak, dokuları besler ve sinir sistemine güven mesajı gönderir.[16, 29]

Kinezyofobi ve Kaçınma Davranışları: Hareketten Korkmak Ağrıyı Besler

Boyun ağrısı kronikleştiğinde, bireylerde genellikle “hareket edersem boynuma zarar veririm” korkusu (kinezyofobi) gelişir.[31, 32] Bu korku, aslında vücudu korumaya çalışan bir mekanizmadır ancak uzun vadede iyileşmenin önündeki en büyük engele dönüşür.[33] Korku-Kaçınma Modeli’ne göre, ağrıyı bir tehdit olarak algılayan kişi, hareketlerini kısıtlar, boyun kaslarını aşırı derecede korumacı bir şekilde “kilitler” ve fiziksel aktiviteden kaçınır.[32, 33]

Bu hareketsizlik hali, boyun kaslarının zayıflamasına (atrofi), eklem hareket açıklığının azalmasına ve beynin boyun bölgesini “tehlikeli bir bölge” olarak işaretlemesine yol açar.[32, 34] Kinezyofobisi yüksek olan bireylerde, beyin en küçük bir hareketi dahi devasa bir tehdit olarak algılar ve bu da ağrıyı şiddetlendirir.[33] Tedavide sadece boyun kaslarını güçlendirmek yetmez; hastanın “hareketin güvenli olduğuna” dair beynini yeniden eğitmesi gerekir.[33, 35]

Klinik Anlam ve Değerlendirme: Neye Odaklanmalı?

Fizyoterapi ve klinik değerlendirme süreçlerinde, hastanın sadece fiziksel kapasitesine (kas gücü, eklem açıklığı) odaklanmak eksik bir yaklaşımdır.[2] Modern bir değerlendirme şu soruların yanıtlarını içermelidir:

• Hastanın ağrı hakkındaki inançları nelerdir? Ağrıyı bir “hasar” olarak mı görüyor yoksa “hassasiyet” olarak mı?.[15, 35]
• Uyku kalitesi ve stres yönetimi ne durumda?.[16, 22]
• Hareketten kaçınıyor mu? Kinezyofobi düzeyi nedir?.[31, 33]

Klinik çalışmalar, hastaya ağrının nörofizyolojisini anlatmanın (Ağrı Eğitimi – Pain Neuroscience Education), ağrı seviyelerini ve engellilik durumunu azaltmada manuel terapiden veya tek başına egzersizden bazen daha etkili olabildiğini göstermektedir.[35] Hastanın boynunun “kırılgan olmadığını”, aksine çok güçlü bir yapıya sahip olduğunu ve ağrının bir “hassaslaşmış alarm” olduğunu anlaması, iyileşme sürecinin ilk ve en önemli adımıdır.[13, 15]

Aktif Tedavi vs. Pasif Tedavi

Pek çok hasta pasif tedavileri (masaj, sıcak paketler, elektrik akımları) tercih eder çünkü bunlar geçici bir rahatlama sağlar.[12, 36] Ancak kronik boyun ağrısında “Altın Standart”, hastanın sürece aktif katılımıdır.[12, 35, 37]

Tedavi Türü	Kısa Vadeli Etki	Uzun Vadeli Etki	Mekanizma
Pasif (Masaj, TENS)	Rahatlama	Sınırlı	Geçici ağrı kapısı kontrolü.
Aktif (Egzersiz, Eğitim)	Orta	Yüksek [12]	Nöroplastisite, öz-yeterlilik artışı.
Kombine Yaklaşım	Yüksek	Çok Yüksek	Hem doku hem beyin odaklı iyileşme.

Aktif egzersizler, özellikle skapulotorasik (kürek kemiği ve sırt) bölgeyi hedefleyen kuvvetlendirme antrenmanları, kronik boyun ağrısında kanıt düzeyi en yüksek müdahalelerdir.[37] Bu egzersizler sadece kası güçlendirmekle kalmaz, aynı zamanda beyindeki ağrı modülasyon sistemlerini aktive ederek vücudun kendi içsel “ağrı kesicilerini” salgılamasını sağlar.[12]

Kaynakça

1. Psychosocial, physical, and neurophysiological risk factors for chronic neck pain: A prospective inception cohort study – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9288140/
2. Evaluating Psychosocial Contributions to Chronic Pain Outcomes …, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6067990/
3. Prevalence and risk factors of neck pain among middle-aged and older adults in China: a cross-sectional study from the CHARLS cohort – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12404333/
4. Advancing imaging technologies for patients with spinal pain: with a …, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6874915/
5. (PDF) Cervical Spine MRI Findings in Patients Presenting With Neck Pain and Radiculopathy – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/396424347_Cervical_Spine_MRI_Findings_in_Patients_Presenting_With_Neck_Pain_and_Radiculopathy
6. Correlation of Magnetic Resonance Imaging Findings and Reported Symptoms in Patients with Chronic Cervical Dysfunction – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2762837/
7. Correlation Between Clinical and Imaging Findings in Lumbar Magnetic Resonance in Patients with Chronic Low Back Pain: A Systematic Analysis – Genesis Scientific Publications, https://www.genesispub.org/correlation-between-clinical-and-imaging-findings-in-lumbar-magnetic-resonance-in-patients-with-chronic-low-back-pain-a-systematic-analysis
8. Pain: The Body’s Alarm System and What It Means for You – Avalon Chiropractic, https://avalonchiropractic.co.uk/blog/pain-our-bodys-built-in-alarm-system/
9. The Neuroscience of Pain: A Journey Through Your Body’s Alarm System, https://drnoahvolz.com/the-neuroscience-of-pain/
10. Causal Relationship Between Psychosocial Factors and Neck Pain: A Two-Sample Mendelian Randomization Study – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12039842/
11. Occupational biopsychosocial factors associated with neck pain intensity, neck-disability, and sick leave: A cross-sectional study of construction labourers in an African population – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10990208/
12. Multimodal Active Physiotherapy Versus Multimodal Passive Physiotherapy for Chronic Nonspecific Neck Pain: A Randomized Controlled Trial on Dual Outcomes of Physical and Mental Health – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12575025/
13. Acute vs. Chronic Pain | OSC Interventional Pain Management, https://www.osc-ortho.com/blog/acute-vs-chronic-pain-understanding-the-difference/
14. Untitled, https://www.osc-ortho.com/blog/acute-vs-chronic-pain-understanding-the-difference/#:~:text=Chronic%20Pain%20%E2%80%93%20Understanding%20the%20Difference,-%2F%20Dr%20Jenny%20Andrus&text=Pain%20itself%20is%20not%20a,security%20alarm%20and%20a%20burglar.
15. How Pain Works: The Body’s Alarm System, https://www.carenewengland.org/blog/how-pain-works-the-bodys-alarm-system
16. Cervical flexion posture during smartphone use was not a risk factor …, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12398242/
17. Differential effects of mental concentration and acute psychosocial stress on cervical muscle activity and posture – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4968934/
18. The effects of workplace stressors on muscle activity in the neck-shoulder and forearm muscles during computer work: a systematic review and meta-analysis – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3828497/
19. The Association Between Neck Pain and Psychological Distress Experienced by King Abdulaziz University Students: A Cross-Sectional Study – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10066660/
20. Effect of pillow on pain, disability and sleep quality in patients with chronic neck pain: A systematic review – PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40633255/
21. The relationship between sleep quality, neck pain, shoulder pain and disability, physical activity, and health perception among middle-aged women: a cross-sectional study – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9124008/
22. Sleep quality and chronic neck pain: a cotwin study – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7849812/
23. Is insufficient quantity and quality of sleep a risk factor for neck, shoulder and low back pain? A longitudinal study among adolescents – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2899838/
24. Physiotherapy in Text Neck Syndrome: A Scoping Review of Current Evidence and Future Directions – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11856789/
25. Text Neck Syndrome: Disentangling a New Epidemic – PMC – NIH, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9982850/
26. SYSTEMATIC REVIEW ASSOCIATION OF TEXT NECK WITH THE APPEARANCE OF NECK PAIN – SciELO, https://www.scielo.br/j/coluna/a/wT87yV6JbgTYzGd69jbkXWh/?lang=en
27. ASSOCIATION OF TEXT NECK WITH THE APPEARANCE OF NECK PAIN: SYSTEMATIC REVIEW – SciELO, https://www.scielo.br/j/coluna/a/wT87yV6JbgTYzGd69jbkXWh/?format=pdf&lang=en
28. (PDF) ASSOCIATION OF TEXT NECK WITH THE APPEARANCE OF NECK PAIN: SYSTEMATIC REVIEW – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/386072195_ASSOCIATION_OF_TEXT_NECK_WITH_THE_APPEARANCE_OF_NECK_PAIN_SYSTEMATIC_REVIEW
29. Is text neck causing your neck pain? – The Reform Lab Osteopathy, https://trlosteo.com.au/is-text-neck-causing-your-neck-pain/
30. Relationships among head posture, pain intensity, disability and deep cervical flexor muscle performance in subjects with postural neck pain – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6694898/
31. Kinesiophobia in relation to physical activity in chronic neck pain – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/274257210_Kinesiophobia_in_relation_to_physical_activity_in_chronic_neck_pain
32. Kinesiophobia and its correlations with pain, proprioception, and functional performance among individuals with chronic neck pain – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8266083/
33. Treatments for kinesiophobia in people with chronic pain: A scoping …, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9531655/
34. A study of head and shoulder posture and cervical muscle electromyographic characteristics in college students with chronic neck pain – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12643733/
35. Multimodal Active Physiotherapy Versus Multimodal Passive Physiotherapy for Chronic Nonspecific Neck Pain – Semantic Scholar, https://pdfs.semanticscholar.org/42b6/114800c66272d5de8b1234562b2c44349781.pdf
36. Manipulation and mobilisation for neck pain contrasted against an inactive control or another active treatment – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10883412/
37. Exercise for Neck Pain – Cochrane, https://www.cochrane.org/evidence/CD004250_exercise-neck-pain